دیاگرام استخوان ماهی به نام های دیگری مانند ایشیکاوا دیاگرام (Ishikawa diagram) ، دیاگرام علت و اثر (Cause and effect diagram) و دیاگرام ماهی (herringbone diagram) نیز شناخته شده است.این دیاگرام نامش فیشیکاوا (fishikawa ) بوده چراکه خالق آن در سال 1960، پروفسور کارور ایشیکاوا (Kaoru Ishikawa) از کشور ژاپن بوده است.او این ایده را از استخوان ماهی گرفته است به همین دلیل نیز آن را دیاگرام استخوان ماهی نامیده است.این ابزار کمک به باز کردن علل هایی که ممکن است باعث ایجاد مشکل شده باشد،می نماید.
بسیار مهم است که شما علل اصلی یک مشکل را قبل از آنکه شروع کنید به تدوین راهکار برای حل آن، پیدا نمایید. دیاگرام استخوان ماهی، لیست کاملی از علل ممکن برای شناسایی ریشه علت مشکل، به شما می دهد.اولین مزیت این ابزار این است که به شما برای فهم بهتر مشکل کمک می کند و شما می توانید احتناب کنید از ریشه علل مشکل در یک شات بجای حل بخشی از مشکل در ابتدا، سپس مشکل بخش دیگر را حل کنید و همینطور ادامه دهید.دیاگرام استخوان ماهی در تکنیک توفان ذهنی (brainstorming technique) نیز مورد استفاده قرار می گیرد.دیاگرام استخوان ماهی، شمار مجبور می کند که حواستان به تمام علل های ممکن یک مشکل بجای تمرکز بر روی تنها برخی از آنها، باشد.در اینجا علل ها به چند گروه با هدف شناسایی راحت تر منبع انحراف،دسته بندی می شوند.
دسته بندی علل در دیاگرام استخوان ماهی(Categorization of Causes in a Fishbone Diagram)
دیاگرام استخوان ماهی می تواند در هر صنعتی مرود استفاده قرار گیرد.تنها شما نیاز است که دسته بندی را مطابق سازی بر اساس نیازهای خودتان نمایید.برای هر صنعتی دسته بندی های متفاوتی از علل وجود دارد.برخی از دسته بندی های عمومی برای تمامی صنایع به شرح ذیل می باشد:
* ماشین (Machine) * متد (Method) * متریال (Material) * نیروی انسانی (Manpower) * بازرسی (Inspection) * محیط (Environment) * مدیریت (Management) * نگهداری (Maintenance) .
شش عنوان اولیه، بیشتر در شرکت تویوتا عمومیت دارد و 2 تا بعدی، بعدا به آن اضافه شد.اگر شما در صنعت بازرگانی مشغول به کار هستید می تواند از دسته بندی ذیل استفاده نمایید : * محصول * مبلغ * مکان * تخفیفات * افراد * بسته بندی * مقعیت
یک جستجو در اینترنت به شما دسته بندی های مختلفی را نشان می دهد.اگرچه دسته بندی های بالا بسیار معمول می باشد.
چگونه باید دیاگرام استخوان ماهی را کشید؟
در بخش ذیل مراحل ترسیم دیاگرام استخوان ماهی شرح داده است
* شناسایی اثر (مشکل) :
در ابتدا می بایست مشکل را بنویسیم.خیلی وقتها این اتفاق می افتد که شناسایی مشکل اصلی کار ساده ای نیست.در این موارد، یک جلسه توفان ذهنی (brainstorming) می تواند بسیار مفید باشد.یک مستطیل در سمت راست یک ورق نقاشی بکشید.این مستطیل باید شبیه به سر ماهی باشد و در امتداد آن خطوطی ترسیم کنید که شبیه به استخوانهای ماهی باشد.
دیاگرام استخوان ماهی - مرحله اول , شناسایی و دسته بندی علل (Causes)
در این مرحله شما فاکتورهای اصلی و دسته بندی آنها شناسایی خواهید کرد.برای مثال : دسته بندی1، دسته بندی2 و غیره اگر شما با دسته بندی مشکلی دارید می توانید از عنوان دسته بندی های عمومی که در بالا به آن اشاره شده است استفاده نمایید.
دیاگرام استخوان ماهی - مرحله دوم
برای هر عامل، خطی را بر روی لبه استخوان ماهی ترسیم کنید(همانطور که در شکل ذیل می بینید).در واقغ هر فاکتور اضافه شده توسط شما استخوان های ماهی خواهند شد.
طوفان ذهنی علل وقوع
همکنون برای هر گروه، طوفان ذهنی علل وقوع آن مشکل را برگزار کنید.شما می توانید در صورت نیاز زیر گروه نیز تعریف کنید.در طی طوفان ذهنی، شما می بایست این سوال را از خودتان بپرسید :"چرا این اتفاق پیش آمد" و جواب ها را یادداشت کنید.سپس دوباره از خود بپرسید "چرا این اتفاق پیش آمد"شما می توانید این علل را بصورت افقی به استخوان ماهی (فاکتورها) اضافه کنید .شما می توانید این کار را (اضافه کرده زیر شاخه ها) را تا جایی که به نتیجه مطلوب خود برسید، ادامه دهید.تا می توانید زمان بگزارید چراکه این فرآیند، فرآیند بسیار مهمی است و مجموعه علل می بایست خیلی جامع باشد.
دیاگرام استخوان ماهی - مرحله نهایی , آنالیز دیاگرام
در این مرحله، دیاگرام استخوان ماهی شما تکمیل شده است و شما می توانید تمام علل ممکن مشکل را مشاهده کنید.در این لحظه شما می توانید با اعضای تیم پروژه خود بنشینید و شروع به بررسی ریشه علل مشکل نمایید.این بحث و گفتمان را تا جایی ادامه دهید که به راهکار برسید و سپس تصمیم بگیرید که آن را پیاده سازی می .
کنید و یا از آن حذف می کنید.
نکات مهم در تهیه دیاگرام استخوان ماهی
در تهیه دیاگرام استخوان ماهی می بایست این نکات را به خاطر بسپارید : 1- مشکل می بایست برای شما واضع باشد تا بتوانید دیاگرام استخوان ماهی را تهیه کنید.2-اعضای تیم می بایست تجربه لازم را داشته باشد و درگیر این مشکل بوده باشند.3-بحث و گفتمان می بایست متمرکز و مدیریت شده توسط مدیر پروژه باشد.4-برای هر فاکتور، به تمام عوامل ممکن می بایست فکر شود و به استخوان ها اضافه شوند.5- اگر استخوانی بیش از اندازه بزرگ شد می توان آن را به چند شاخه تبدیل کرد.